دبیرخانه ثبت همایش بندر تاریخی سیراف؛
از یک سازه ناشناخته تا احتمال کشف قصری متعلق به بزرگان سیراف
سیراف – در میان بقایای شهری که روزگاری از مراکز مهم زندگی و تجارت در کرانه خلیج فارس به شمار میرفت، کاوشهای باستانشناسی همچنان نشانههایی تازه از گذشته این شهر را آشکار میکند. یکی از مهمترین این یافتهها، بنایی گسترده در ترانشه K است؛ سازهای که ابعاد قابل توجه آن و شواهد بهدستآمده از کاوش، احتمال تعلق آن به یک قصر یا بنایی مهم را مطرح کرده است.
آغاز کاوش؛ جستوجو برای شناخت بیشتر سیراف
در چهارمین فصل حفاریهای باستانشناسی سیراف، پژوهشگران با بررسی نظریههای مختلف درباره بخشهای گوناگون شهر، تصمیم گرفتند قسمتهایی از شهر اسلامی سیراف را بیشتر بررسی کنند. در جریان این بررسیها، بخشهایی از شهر، از جمله محدودههای مرتبط با مسجد بزرگ و بازار و دیگر فضاهای شهری مورد توجه قرار گرفت.
در همین روند، دو محل توجه باستانشناسان را به خود جلب کرد؛ یکی از آنها به یک فضای نظامی مربوط میشد و دیگری سازهای بود که میتوانست با محل زندگی افراد ثروتمند و صاحبنفوذ شهر ارتباط داشته باشد. کاوش در ترانشه J و سپس ادامه بررسیها در ترانشه K، اطلاعات مهمی درباره این بخش از سیراف در اختیار پژوهشگران قرار داد.
بنایی با ابعاد چشمگیر
آنچه در ترانشه K آشکار شده، سازهای با ابعاد تقریبی ۸۰ در ۱۱۰ متر است؛ اندازهای که اهمیت این بنا را بیشتر میکند. بر اساس توضیحات کتاب، این بنا در دامنۀ ساحلی قرار داشته و محل انتخابشده برای کاوش، در نزدیکی مسجد بزرگ و بازار شهر بوده است.
وسعت این سازه نشان میدهد که با یک ساختمان معمولی و کوچک روبهرو نیستیم. حتی حفاریهای انجامشده نیز تنها بخش کوچکی از این مجموعه بزرگ را آشکار کردهاند و همین موضوع، احتمال گستردهتر بودن بقایای معماری آن را مطرح میکند.
در گزارش کاوشها تأکید شده است که بازار از محاسبه این مساحت جداست و خود یکی از بزرگترین واحدهای ساختمانی سیراف به شمار میرود؛ نکتهای که تصویری روشنتر از گستردگی معماری این بخش از شهر تاریخی ارائه میدهد.
قصر یک بازرگان یا مرکز حکومت؟
اما پرسش اصلی همچنان باقی است: این بنای بزرگ دقیقاً چه کاربردی داشته است؟
شواهد موجود، احتمال قصر بودن آن را مطرح میکنند؛ با این حال، هنوز نمیتوان با اطمینان گفت این قصر محل زندگی یک بازرگان ثروتمند بوده یا یک ساختمان مهم دولتی؛ برای مثال، مرکزی برای اقامت فرماندار یا حاکم شهر.
همین ابهام، یکی از جذابترین بخشهای این کشف باستانشناسی است. زیرا اگر این بنا متعلق به یک بازرگان ثروتمند بوده باشد، میتواند تصویری از قدرت اقتصادی و سطح زندگی گروهی از ثروتمندان سیراف ارائه کند. از سوی دیگر، اگر کاربری حکومتی داشته باشد، میتواند نشانهای از ساختار اداری و سیاسی شهر در دوره اسلامی باشد.
معماریای که هنوز حرف برای گفتن دارد
نکته مهم دیگر این است که کاوشها تنها بخش کوچکی از این بنای عظیم را روشن کردهاند. بنابراین هنوز اطلاعات کافی برای تعیین قطعی کاربری و ساختار کامل آن وجود ندارد.
با این حال، ابعاد بنا، موقعیت آن و شواهد معماری بهدستآمده باعث شده است که احتمال تعلق آن به یک قصر باشکوه مطرح شود؛ قصری که بر اساس اطلاعات این کتاب، به قرنهای نهم و دهم میلادی نسبت داده شده است.
سیراف؛ شهری که هنوز ناشناختههای بسیاری دارد
کشف ترانشه K تنها پیدا شدن چند دیوار و بقایای یک ساختمان نیست؛ این یافته میتواند بخشی از داستان زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی سیراف را بازگو کند. شهری که آثار باقیمانده از آن نشان میدهد در دوره اسلامی از ساختارهای شهری گسترده و بناهای بزرگی برخوردار بوده است.
ترانشه K هنوز همه رازهای خود را آشکار نکرده است؛ اما همین بقایای باقیمانده، پنجرهای تازه به سوی گذشته سیراف گشودهاند؛ شهری که هر لایه از خاک آن میتواند بخشی تازه از تاریخ خلیج فارس را روایت کند.
/
اسم نویسنده: دیوید وایت هوس
منبع: کتاب کاوش های علمی باستان شناسی در سیراف
صفحه: ۱۱۵,۱۱۶
