دبیرخانه ثبت همایش بندر تاریخی سیراف؛
گزارشی از کاوشهای باستانشناسی در ترانشه K سیراف
سیراف؛ شهری تاریخی در کرانه خلیج فارس که بقایای آن هنوز بخشهایی از زندگی و معماری گذشته را روایت میکند. کاوشهای باستانشناسی در این محوطه، تنها به کشف بناهای عمومی محدود نشده و نشانههایی از محل زندگی گروههای ثروتمند و بانفوذ شهر نیز به دست آمده است؛ از جمله بنایی که در گزارش کاوشها از آن با عنوان «قصر باشکوه» یاد شده است.
از بررسیهای میدانی تا آغاز کاوش
در چهارمین فصل حفاری سیراف، پژوهشگران چند روز نقاط مختلف محوطه را بررسی کردند تا موقعیت مناسب برای ادامه کاوشها مشخص شود. در جریان این بررسیها، بخشهایی از شهر اسلامی سیراف از جمله مسجد بزرگ، قسمتی از بازار و یک کوره سفالپزی مورد توجه قرار گرفت.
در ادامه، دو بخش دیگر نیز نظر باستانشناسان را به خود جلب کرد: یکی پادگان و دیگری محلی که به نظر میرسید محل سکونت گروهی از تجار ثروتمند، رؤسا، اشراف و سرکردگان شهر بوده است.
همین شواهد، زمینه را برای آغاز کاوش در بخشهای موردنظر فراهم کرد و در نهایت، کاوش در محدودهای که با عنوان ترانشه K شناخته میشود، به بررسی بقایای یک بنای بزرگ و باشکوه انجامید.
قصر باشکوه در قلب بافت شهری سیراف
بر اساس گزارش کاوش، این قصر در دامنه ساحلی و در محل انشعاب یک چشمه قرار داشته است؛ موقعیتی که به آن چشماندازی مناسب نسبت به بخشهای مهم شهر میداده است. این بنا همچنین بر مسجد بزرگ و بازار مشرف بوده؛ دو فضایی که از عناصر مهم بافت شهری سیراف به شمار میآمدند.
پیش از آغاز حفاری، بقایای دیوارهای بنا و سنگهای بهکاررفته در ساخت آن، از سطح زمین قابل مشاهده بود. همین آثار نشان میداد که باستانشناسان با یک واحد ساختمانی معمولی روبهرو نیستند، بلکه با مجموعهای بزرگ مواجهاند.
بنایی با ابعاد چشمگیر
بررسیهای انجامشده نشان داد که این واحد ساختمانی مساحتی در حدود ۸۰ در ۱۱۰ متر داشته است؛ ابعادی که بزرگی و اهمیت این مجموعه را نشان میدهد.
گزارش کاوش، این بنا را به دورهای از تاریخ سیراف مربوط میداند که در قرنهای نهم و دهم میلادی قرار میگیرد. از همین رو، بقایای آن میتواند تصویری از معماری و شیوه زندگی بخشی از ساکنان قدرتمند و ثروتمند سیراف در دوره اسلامی ارائه کند.
نکته جالبتر اینکه در گزارش تأکید شده بازار از این مساحت مستثنی است و خودِ بازار نیز یکی از بزرگترین واحدهای ساختمانی سیراف به شمار میرود. بنابراین، آنچه در این بخش از کاوشها دیده میشود، تنها یک بنای منفرد نیست؛ بلکه بخشی از مجموعه گسترده و پیچیده شهری سیراف را نشان میدهد.
سیراف؛ شهری فراتر از یک بندر
اهمیت این کشف تنها در اندازه قصر خلاصه نمیشود. قرار گرفتن این بنا در نزدیکی مسجد بزرگ و بازار و همچنین نسبت دادن آن به محل سکونت تجار ثروتمند و افراد بانفوذ، نشان میدهد که سیراف در دوره اسلامی تنها محلی برای رفتوآمد و تجارت نبوده است؛ بلکه شهری دارای ساختار شهری، فضاهای عمومی و محلهای سکونت متفاوت برای گروههای مختلف اجتماعی بوده است.
امروز بقایای این بناها، تکههایی از گذشته سیراف را کنار هم قرار میدهند؛ گذشتهای که در دل خاک پنهان مانده بود و با هر فصل کاوش، بخش تازهای از آن آشکار میشود.
ترانشه K و بقایای قصر باشکوه آن، یکی از همین پنجرهها به گذشته است؛ پنجرهای که میتواند ما را با سیمای شهری سیراف و زندگی گروههای ثروتمند و بانفوذ آن در قرنهای نهم و دهم میلادی بیشتر آشنا کند.
/
اسم نویسنده: دیوید وایت هوس
منبع: کتاب کاوش های علمی باستان شناسی در سیراف
صفحه: ۱۱۳,۱۱۴
